Spis treści [ukryj]
Jak powstała nazwa biegus indyjski?
Upowszechnienie tego gatunku kaczki w Polsce pod nazwą Biegus Indyjski nastąpiło za pośrednictwem krajów anglojęzycznych, dokładniej zaś Wielkiej Brytanii, stąd też polska nazwa jest dosłowną kalką językową oryginalnego brytyjskiego określenia, czyli Indian Runner Duck. Warto zauważyć, że jest tutaj pewien błąd w nazewnictwie, gdyż kaczki te przybyły w rzeczywistości z terenu dzisiejszej Indonezji i Malezji (Cherry i in., 8), które dawniej były nazywane właśnie Indiami Wschodnimi.
Jednak to tylko połowa genezy, ponieważ kluczowe są tutaj cechy fizyczne tego gatunku, a mianowicie sylwetka oraz związany z nią sposób poruszania się. Człon nazwy biegus, czyli angielskie słowo runner, odnosi się do nietypowego sposobu chodu. Otóż kaczki te nie człapią ani nie kołyszą się na boki, tak jak jest w przypadku znanych nam wszystkim ptaków hodowlanych. Biegusy, dzięki pionowej postawie ciała oraz specyficznemu przesunięciu nóg do tyłu, potrafią bardzo szybko poruszać się po lądzie, można wręcz powiedzieć, że nawet biegać, co stało się swoistym znakiem rozpoznawczym tej rasy i bodźcem do takiego określenia w nazwie.
Krótka charakterystyka gatunku
Jak już wspomnieliśmy, kaczki te wyróżniają się bardzo charakterystyczną sylwetką i szybkim chodem, a ich mocno wydłużona szyja może nawet budzić pewne skojarzenia z pingwinem. Na pierwszy rzut oka biegusy nie przypominają żadnej innej kaczki. Spoglądając na tego ptaka, łatwo jest też dostrzec, iż jego głowa jest drobna, linia czoła płynnie przechodzi w najczęściej żółty, choć zależy to od odmiany, dobrze rozwinięty dziób, natomiast ciemnobrązowe oczy osadzone są wysoko. Korpus ptaków tej rasy charakteryzuje się długim, walcowatym kształtem, a skrzydła są stosunkowo krótkie. W praktyce więc budowa anatomiczna uniemożliwia im latanie, potrafią one jedynie podfrunąć przy przeskakiwaniu niewysokich przeszkód. Ogon stanowi przedłużenie linii grzbietu (Malik, 254).
Istnieje wiele odmian kolorystycznych, lecz najpopularniejsze jest jednak upierzenie w dominującej tonacji bieli, chociaż spotykane są również odcienie brązu, beżu, szarości, czerni z domieszką zieleni lub nawet w tonacji niebieskoszarej. Niektóre z występujących odmian mają także pióra w kombinacji wymienionych barw, szczególnie znane jest tzw. płowe umaszczenie fawn and white (Ashton, 20-22). Wspomniane wcześniej bogactwo kolorów sprawia, że biegusy są również wysoko cenione jako ptaki ozdobne. Należy także odnotować, że pomimo swojej dużej wysokości, po wyprostowaniu nawet do 75 cm, biegusy są raczej lekkie, ważąc przeciętnie do 2 kilogramów. Przy czym warto dodać, że kaczory są na ogół nieco większe, choć z kolei to samice są głośniejsze. Ich długość życia to zwykle od 8 do 10, a nawet i 12 lat.
Jakie warunki należy zapewnić biegusom w hodowli?
Doświadczeni hodowcy drobiu z pewnością posiadają odpowiednią wiedzę, w jaki sposób przygotować się do hodowli nowego gatunku, jednak dla osób o mniejszym doświadczeniu w kilku słowach przybliżymy pewne podstawy, chociażby czym karmić biegusa indyjskiego, jak przygotować jego wybieg czy też, w co powinien być wyposażony kacznik.
Duży wybieg lub woliera to podstawa
Biegusy są ptakami na ogół aktywnymi, dlatego też dobrze jest zapewnić im możliwość ruchu na świeżym powietrzu. Jeżeli mamy możliwość, to zalecane jest wydzielić im nieco większy teren, niż standardowe 3 m2 dla kaczki lub kury, i zabezpieczyć go przed drapieżnikami, tworząc np. tak zwaną wolierę. Samej ucieczki ptaków podczas swobodnego polowania w ogrodzie nie powinniśmy się nadmiernie obawiać, gdyż na ogół nie są one w stanie przeskoczyć przeszkody o wysokości 1 metra. Zapewnienie im przestrzeni jest niezbędne również dlatego, że biegusy najlepiej czują się w grupach, stąd trzymanie, nawet w celach dekoracyjnych, zaledwie 1 lub 2 egzemplarzy nie jest polecane.
Czym najlepiej karmić biegusy?
Dieta biegusów może opierać się o gotowe mieszanki pasz dla kaczek lub ptactwa wodnego, rzecz jasna dobrej jakości, ale okresowo może być wskazana suplementacja np. wapniem, który wzmacnia skorupki jaj. W przypadku zapewnienia dostatecznie dużego wybiegu, kaczki te samodzielnie uzupełnią menu również o zielonkę czy ślimaki, nie zaszkodzi im jednak regularne podawanie krojonej marchwi, ogórków, buraków czy liści sałaty. Ze względu na zamiłowanie biegusów do samodzielnego żerowania na wybiegu, rozsądniej będzie unikać stosowania oprysków chemicznych lub nawozów do roślin, szczególnie tych silnych.
Odpowiednia konstrukcja i wyposażenie kacznika
Sam kacznik musi uwzględniać anatomię tych ptaków. Z uwagi na brak zdolności latania, można całkowicie zrezygnować z grzęd, ale za to wejście powinno być odpowiednio wyższe. Podłogę należy wysypać sianem lub trocinami, które trzeba często wymieniać ze względu na relatywnie szybkie gromadzenie zanieczyszczeń. Sama konstrukcja powinna być szczelna, zabezpieczona od wilgoci i przeciągów, ale nie pozbawiona wentylacji. Gniazdo, karmidło czy poidło możemy zastosować takie, jak dla pozostałych gatunków drobiu.
Rozmnażanie i naturalna inkubacja biegusów to wyzwanie
Niejako kończąc temat przybliżonej charakterystyki biegusów, trzeba odnotować, iż kaczki te, co do zasady, nie wykazują większego instynktu kwoczenia, tym samym naturalne wysiadywanie jaj, jak to bywa u wielu ptaków, raczej się nie uda. Lepiej jest, by proces „wysiadywania” przeprowadzony został sztucznie, tj. w inkubatorze (Cooper, 248). Do celów amatorskich wystarczy na ogół jeden z prostszych i tańszych modeli. Aby skutecznie sfinalizować inkubację jajek biegusa indyjskiego zwykle zaleca się ustawienie stałej temperatury w wysokości ~37,5 st. C oraz do 25 dnia wilgotności w granicach 55-60%, wskazane jest też codzienne zraszanie jaj letnią wodą, natomiast przez ostatnie 3 dni wilgotność powinna wynieść 65-80%. W pierwszym okresie należy także pamiętać o obracaniu jaj 2-4 razy dziennie.
Czy do hodowli kaczek biegusów potrzebny jest zbiornik wody?
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę potencjalnych hodowców na jedną istotną kwestię, odnotowaną już ponad 100 lat temu. Otóż, o ile możliwe jest hodowanie tych kaczek wyłącznie jako zwierząt lądowych, zapewniając wszakże stały dostęp do wody pitnej, to jeżeli zależy nam na dobrostanie ptaków, stworzenie nawet niewielkiego oczka wodnego byłoby ogromnym i pożądanym atutem. Biegusy, jak i inne kaczki, po prostu lubią zabawę w wodzie (Valentine, 52-53). Rzecz jasna, nie oznacza to, że musimy koniecznie tworzyć sztuczne jeziorko, całkiem dobrze w roli niewielkiego basenu dla kaczek sprawdzi się np. wystawienie napełnionego wodą basenu przeznaczonego dla psów lub też jakiegokolwiek dużego i wytrzymałego pojemnika z tworzywa sztucznego. Jeśli zdecydujemy się na to, to dobrze byłoby regularnie czyścić i wymieniać wodę, którą możemy wykorzystać później np. do podlania kwiatów.
Hodowla przydomowa biegusów dla jaj i mięsa, czy to ma sens?
Miłośnicy świeżych jaj z pewnością docenią fakt, iż nieśność biegusów jest całkiem wysoka, w optymistycznych wariantach można liczyć nawet na 300 jaj rocznie, chociaż wiele zależy tutaj od sposobu chowu, diety, wieku zwierzęcia itp. Realnie, uwzględniając różnice w prezentowanych danych, powinniśmy się więc nastawić w hobbystycznej i ekologicznej hodowli na około 150-200 jaj rocznie, których waga powinna mieścić się w granicach około 70-75 g (Nervo i in., 549; Custură, 323). Można w tym przypadku postawić sobie pytanie, dlaczego wydajność produkcji jaj w przypadku tej azjatyckiej kaczki może się tak bardzo różnić. Powodów takiego stanu rzeczy prawdopodobnie jest kilka, warto jednak odnotować wyjaśnienie J. Metzera, w wolnym tłumaczeniu brzmi ono: „Biegusy indyjskie cieszą się również reputacją zwierząt o wysokiej nieśności. W Azji, skąd pochodzą, nadal są znane z nieśności, ale odkąd przybyły do Ameryki Północnej około 80 lat temu, częściej były one hodowane ze względu na kształt i różnorodność ubarwienia. Selekcja pod kątem nieśności była bardzo ograniczona. W związku z tym ich roczna produkcja jaj spadła i obecnie są już tylko przeciętnymi nioskami” (Metzer, 5). Analogiczną sytuację możemy zaobserwować również i w Europie.
Mniej korzystnie wygląda natomiast opłacalność hodowli biegusów w celu pozyskiwania z nich mięsa, szczególnie w porównaniu z kaczkami, np. rasy pekin, które w ciągu 7-8 tygodni potrafią osiągnąć wagę około 3,2-4,1 kg (Biesiada-Drzazga i in., 21). Tym samym należy możliwość uzyskania z nich kaczego mięsa traktować raczej jako ciekawostkę. Jak już wspomnieliśmy, biegusy są bardzo aktywnymi ptakami, co już samo w sobie oznacza, iż utuczenie ich jest nie lada wyzwaniem, bowiem duża część kalorii zostanie po prostu spalona. Dodatkowo ogólna budowa ciała i wzmiankowany już dobór genetyczny spowodowały, że biznesowe pozyskiwanie mięsa z tych kaczek jest po prostu nieefektywne.
Biegus indyjski jako naturalny wróg ślimaków
Istnieje natomiast inna rola, interesująca oraz bardzo przydatna, w której ptaki te sprawdzą się doskonale. Rosnąca w ostatnich latach popularność rolnictwa ekologicznego i szeroko pojętej agroturystyki sprawia, że wielu rolników czy też plantatorów zaczyna interesować się bardziej naturalnymi rozwiązaniami i rezygnuje ze stosowania środków chemicznych. W grupie tej swoje miejsce znalazły również nasze azjatyckie kaczki, które wyróżniają się silnym instynktem łowczym, podczas gdy inne kaczki raczej skłaniają się ku spokojnej konsumpcji warzyw. Należy jednak pamiętać, że kaczki bieguski, gdy skończą wyjadać ślimaki, dżdżownice oraz zabraknie im owadów, a w wyłapywaniu ich są naprawdę bardzo efektywne, mogą także zainteresować się warzywami lub owocami, szczególnie jeżeli w zasięgu ich dziobów znajdą się truskawki czy młoda kapusta. Można przyjąć, iż ilość 2-6 kaczek, szczególnie biegusów, w zależności od wielkości populacji ślimaków, jest w stanie kontrolować problem szkodników, na obszarze o powierzchni do 1 akra, czyli 0,4 ha (Holderread, 2-3). Co ważne, stała, a nie doraźna, np. przed siewem, aktywność tych ptaków na bardzo małym terenie, może spowodować szybkie zniszczenie trawy lub innych roślin (Nervo i in., 551). Dobrze jest więc kontrolować poczynania kaczek albo nawet zabezpieczyć wspomniane uprawy za pomocą siatki (Whitefie, 51-52). Jako ciekawostkę można dodać, że wykorzystywanie biegusów indyjskich do kontroli populacji szkodników upraw nie jest niczym nowym, jeszcze w Azji polowały one na polach ryżowych, a niektóre z firm korzystają z ich pomocy już od dziesięcioleci, np. w południowoafrykańskiej winnicy Vergenoegd Löw pracują one od 30 lat, stając się również lokalną atrakcją turystyczną (Ta winnica…).
Ile kosztuje biegus?
Trudno jest jednoznacznie oszacować, jaka cena zakupu biegusa może być uznana za niską, a jaka za wysoką. Wynika to przede wszystkim z tego, że drób ten jest traktowany głównie jako ptaki ozdobne, co sprawia, że niektóre odmiany barwne mogą być cenione wyżej od innych. Można jednak pokusić się o pewne uśrednienie danych ofert dostępnych w 2026 roku, i tak jaja lęgowe to zwykle koszt do 5 zł za sztukę, kilkutygodniowe pisklęta, orientacyjnie do 8 miesięcy, kosztują w granicach do 50 złotych za jedno, zaś starsze osobniki nieco więcej i ich cena może sięgać nawet 100 złotych. Do rzadkich odmian zaliczamy np. tzw. biegusy czubate lub jednolite szmaragdowe, czekoladowe i srebrne. Trzeba jednak otwarcie stwierdzić, że ceny te dotyczą ptaków o mieszanym upierzeniu, często bez rodowodu. W związku z tym powyżej kwoty 100 zł, często nawet w okolicach 200 zł (lub więcej), zapłacimy za najbardziej pożądane przez hodowców egzemplarze lub przedstawicieli nagradzanych linii. Ptaki takie powinny posiadać na nodze tak zwaną obrączkę rodowodową z unikalnym numerem, co gwarantuje, iż hodowla jest zarejestrowana w Polskim Związku Hodowców Drobiu. Często też sprzedający jest w stanie przedstawić wyniki, jakie dane zwierzę, lub przynajmniej jego rodzice, osiągnęło na wystawach. Przykładowo w skali 100- punktowej, ptaki są oceniane jako bardzo dobre przy 93, a wybitne przy 96 punktach. Poniżej 90 punktów, dany egzemplarz jest klasyfikowany jako niespełniający wymagań. Oznacza to, że jest to zwykła kaczka ogrodowa, która może cieszyć nasze oko i pełnić swoją rolę, znosząc jaja lub polując na ślimaki, lecz na pewno nie zagwarantuje nam ona laurów na konkursach.
Dla kogo dobrym wyborem jest więc biegus indyjski?
Podsumowując niejako całość artykułu, warto zadać sobie pytanie, dla kogo kaczki biegusy są optymalnym wyborem? Spoglądając na ich ogólną charakterystykę, nie sposób nie zauważyć, że ich dominującą funkcją jest rola dekoracyjna, dzięki czemu idealnie będą się one prezentowały w charakterze swoistej maskotki czy atrakcji, np. w gospodarstwach agroturystycznych czy przydomowych hodowlach. Dużym atutem jest także instynkt łowiecki i znaczna efektywność w zwalczaniu ślimaków, jednocześnie dostarczając roślinom naturalny nawóz, co zaskarbi biegusom wdzięczność osób stawiających na rolnictwo ekologiczne. Rozpatrywanie, dostępnych w naszej części świata, linii biegusów indyjskich w roli „kaczki nioski” także jest niezłym pomysłem, szczególnie jako funkcja uzupełniająca. Natomiast osoby chcące pozyskiwać mięso kacze powinny zainteresować się raczej innymi, specjalnie dobranymi w tym celu odmianami, gdyż w tym charakterze biegusy po prostu zupełnie się nie sprawdzą.
Bibliografia: Ashton C. Indian Runner colours, „Fancy Fowl magazine” 2009, t. 28, nr 11.Biesiada-Drzazga B., Brodzik U., Wencek E., Użytkowanie kaczek rzeźnych w Polsce, cz. I. Cechy produkcyjne i czynniki je kształtujące, „Przegląd hodowlany” 2018, nr 2.
Cherry P. , Morris T., Domestic duck production, Science and Practice, Wallingford 2008.
Cooper C., The Complete Beginner’s Guide to Raising Small Animals, Ocala 2012.
Custură I., Tudorache M., Gheorghe A., Van I., Marin M., Bahaciu G., Șuler A., Marmandiu A., Popescu-Micloșanu A., Șonea C., Breeding and production parameters obtained from the common duck, „Scientific Papers. Series D. Animal Science” 2021, t. LXIV, nr 1.
Holderread D., Storey's guide to raising ducks, Pownal 2001.
Malik V., Atlas ras drobiu, Warszawa 1968.
Metzer J., The Advantages of Ducks and Their Eggs, „American Livestock Breeds Conservancy Newsletter” 2012, t. 29, nr 3.
Nervo V., Vrbančić M., Tušek T., Mogućnost korištenja pataka indijskih trkačica u ekološkoj poljoprivredi, [w;] Conference paper: 52. hrvatski i 12. međunarodni simpozij agronoma, 12. do 17. veljače 2017, red. S. Vila, Z. Antunović, Dubrovnik 2017.
Ta winnica „zatrudniła" stado 800 kaczek. Ptaki pilnują, by szkodniki trzymały się z dala od winorośli, źródło: https://www.national-geographic.pl/przyroda/ta-winnica-zatrudnila-stado-800-kaczek-ptaki-pilnuja-by-szkodniki-trzymaly-sie-z-dala-od-winorosli/.
Whitefie P., How to Make a Forest Garden, Wilthsire 2002.
Valentine C., The Indian Runner Duck Book, Ridgewood 1911.